Parafia św. Wawrzyńca w Regulicach

Historia

Ks. dr Jan Kracik

Z DZIEJÓW PARAFII

REGULICE

 

1.Początki parafii

 

            Nazwa Regulice / 1325–27: de Regulicz, 1470–78: Regulycze, gwarowe: regulice, przymiotnik: regulski/ jest nazwą patronimiczną, tj. pochodzącą od nazwiska czy przydomka osoby: Reguła.

            Regulice należą do parafii tak daleko zakorzenionych w historii, że zamiast dokumentu erekcyjnego legitymują się I wzmianką źródłową potwierdzającą ich nie wiadomo jak długie istnienie. Papiescy kolektorzy świętopietrza w Polsce zanotowali w swych  regestach z lat 1325–27 m.i. i to, że IOHANNES PLEBANUS DE REGULICZ zapłacił swoją należność. Biorąc pod uwagę fakt, że z nowo powstałych parafii nie zbierano tej daniny przez około 10–15 lat, należy cofnąć początki parafii w Regulicach do 1315 r., a prawdopodobnie dużo wcześniej.

            Fakt bardzo starego osadnictwa w południowej części Jury Krakowsko–Częstochowskiej znalazł swój wyraz we wczesnym powstawaniu parafii na tym terenie. Na 26 parafii dekanatu Nowa Góra, do którego należały Regulice w 1529 r., aż 24 powstało przed 1350 r. Pamiętając o powolnym i stopniowym rozwoju sieci parafialnej, część z nich należy datować na XIII czy nawet na XII wiek. Czy do tych najwcześniejszych należały Regulice – nie wiadomo. Za wczesnym datowaniem parafii przemawiałyby przynależność wioski do starego opactwa tynieckiego wraz z sąsiednim Grojcem/ u  Długosza – Grodzecz/. Wizytacja z 1590 r. wylicza nadal tylko te 2 wsi w okręgu parafialnym. W 1663 r. wyliczony jest nadto i Nieporaz.

 

2. Przynależność dekanalna

           

            Poborcy świętopietrza wymienili 1325–27 Regulice w dekanacie Zator, w 1336 – Nowa Góra, w 1340–55 – znów w zatorskim. Długosz zaliczył parafię do dekanatu dobczyckiego czyli szczyrzyckiego/!/. Liber retaxationum z 1529 wylicza Regulice pośród parafii dekanatu nowogórskiego. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w 1811 r., gdy podział dużego dekanatu na nowogórski i czernichowski, umieścił Regulice w tym drugim. Od 1861 r. Regulice zaliczono znów do dekanatu Nowa Góra, a w najnowszych czasach do dekanatu Trzebinia.

 

 

 

3. Patronat

 

            Przy końcu XV w. lub na początku XVI, po tynieckich benedyktynach właścicielami Regulic, a więc i kolatorami kościoła zostali Regulscy. W 1524 r. posiadali wieś 2 bracia z tej drobnej rodziny szlacheckiej: Stanisław i Bernard. W 1590 r. wizytator polecał plebanowi upomnieć Jana Regulskiego i jego synów Pawła, Jakuba i Zygmunta, by wyrzucili konkubiny, a pojęli żony. W 1601 r. Regulscy byli już cząstkowymi właścicielami Regulic, dzieląc patronat z Janem Młosowskim i panem na Tenczynie, Janem.

W 1605 r. dziedzicem był Jan Mogilnicki. Na pocz. XVII w. właścicielem Regulic stał się klasztor Klarysek przy kościele św. Andrzeja w Krakowie. Jeszcze wizytacja z 1617 r. wymienia opatkę chełmińską i Tenczyńskich jako kolatorów, a Jakuba Regulskiego jako byłego posiadacza połowy wsi. Od 1644 r. występują jako kolatorki, nieprzerwanie aż po XX wiek krakowskie Klaryski. Autor monografii pow. chrzanowskiego, Polaczek, przypuszcza, że Regulice wniosła klasztorowi w wianie jedna z Szembekówien, co raczej nie wchodzi w rachubę nie tyle z racji krótkiego czasu /1617 –44/, z jakiego brak danych, ile z powodu skromnej pozycji tej rodziny startującej dopiero w tym czasie do swej późniejszej kariery; jeśli Szembeków już było stać na kupno małej wioski, to na pewno jeszcze nie na wielkopański gest takiego wyposażenia córy. Najprawdopodobniej wchodziło tu w grę stopniowe wykupienie wsi od cząstkowych, zbiedniałych właścicieli przez same krakowskie franciszkanki.

 

4. Ludność

 

            W II połowie XV wieku w Regulicach było nieco ponad 9 łanów kmiecych, w Grójcu  – 11, 5: w obu wsiach Długosz wzmiankuje i zagrodników – w sumie mogło być zaledwie kilkadziesiąt gospodarstw.

            Wizytacje z lat 1663–1787 notują ilość zobowiązanych do Komunii wielkanocnej. Przyjmując, że stanowili oni 75% ogółu  parafian, otrzymujemy następujące dane o stanie wiernych w parafii Regulice:

          rok               ilość parafian

 

1663                   888

1728                   587

1748                   584

                                 1787                   1081 / tu: dane bezpośr./

 

            Regulice nie były dużą parafią – ani terytorialnie, ani ludnościowo. Na jedną parafię w dekanacie Nowa Góra przypadało w roku 1663 średnio 1446 wiernych, 1728–1033, w 1748–1103. Były jednak i mniejsze parafie: w 1663 roku Gorenice liczyły 160 wiernych, Sanka – 427, Zalas – 568; w 1728 w Krzeszowicach – 553, w Płazie – 400, w Sance – 187.

            Tak więc w parafii Regulice w 1728 i 1748 roku było tylko 66% liczebności parafian z 1663 roku. Był to dość typowy dla tego okresu regres demograficzny spowodowany wielką epidemią 1707–13, wojną północną, klęskami nieurodzaju, głodu w latach 1714–16, 1727, 1736.

W okresie 1663–1728 jedynie w sześciu parafiach dekanatu Nowa Góra przybyło wiernych o 3 – 64%, w pozostałych ilość ta spadła o 10–56%.

            Dla 1787 roku znane jest rozmieszczenie wiernych w poszczególnych trzech wioskach parafii Regulice. Od połowy XIX wieku zamieszczają je elenchusy.

rok         Regulice          Grojec           Nieporaz           RAZEM         Żydów          innych akatolików

1787          625                395                     61                   1081                8

1850                                                                                  1762                3 

1860                                                                                  1662                7

1863                                                                                  1740                16

1865                                                                                  1861                21

1868                                                                                  1905

1871                                                                                  2013                32                          1

1881                                                                                  2276                22                          5

1890          1278                936                   182                 2397

1897          1234                959                   221                 2414

1902          1231                1071                 233                 2635                 58

1909          1501                1241                 269                 3011

1926          1731                1371                 456                 3558   

1930          1804                1430                 494                 3728

1934          1504                1059                  278                2841                 11

1938          1519                1079                  290                2888                 11

1949                                                                                  3092                                              5

1973          2442                 1026                 368                3836             

 

5. Uposażenie

 

            Długosz nie wyliczył środków utrzymania proboszcza tj. ziemi, gdyż co do dziesięciny wiadomo, że należała wówczas z Regulic do biskupa krakowskiego/ walor – 12 grzywien, a z Grójca do benedyktynów tynieckich. Biskup Piotr Tylicki zrezygnował ze swej dziesięciny 26 VIII 1515, aby nią powiększyć uposażenie plebana Regulic.

Pole plebańskie było jednak niemałe: ciągnęło się pasmem na wschód od plebanii aż do tzw. Długiego Dołu/ przedtem:  Dolina Rzeczyńska/, a drugie w 4 „stajania” aż po granicę Grojca/Płazy?/. W 1644 r. trwał jeszcze zaczęty przez poprzedniego proboszcza spór o granice tego pola z poprzednimi i nowymi właścicielami wsi tj. ...z klaryskami. Podobnie w 1783 roku pleban skarżył się przed wizytatorem, że siostry nie oddają missaliów/ zboże z niektórych pól–ról.

            W 1783 r. do obsiania całości zużywano 18 korcy zboża a grunty obrabiało 8 poddanych /4 – po dwa dni pańszczyzny, 4 – po 1/: Andrzej i Kazimierz Cupek, Jan Sikora, Stanisław i Wacław Mucha, Stanisław Skorowich, Kacper Korowicz, Walenty Taborski.

 

6. Kościół i jego wyposażenie

           

            Pierwsza wzmianka o tytule kościoła, św. Wawrzyniec, pochodzi z 1590 roku. Wizytacja w 1602 roku zaznacza, że drewniany kościół posiada polichromię przedstawiającą sceny z Nowego Testamentu. Najświętszy sakrament przechowywano, jak dawniej, w ścianie, po stronie zakrystii, za kratą. Chrzcielnica była drewniana, w 1783 roku – marmurowa z miedzianą pokrywą. W 1611 nie było jeszcze konfesjonału / w 1783 – 1/. W1617 kościół posiadał trzy ołtarze, nad tęczą wisiał krzyż. Świątynię otaczały soboty, do korpusu przylegała dzwonnica o dwóch dzwonach. Kościół był konsekrowany przed 1590 rokiem. Rocznicę konsekracji obchodzono w I niedziele po św. Michale.

            Ten stary musiał być ciasny nawet dla niewielkiej parafii/ ale wierni musieli się zmieścić ''na raz'' – nie było wszak binacji / skoro w celu powiększenia powierzchni użytkowej wizytator polecił w 1783 r. usunąć ołtarz MB z kaplicy oraz znieść ołtarz św. Józefa przenosząc jego obraz na ołtarz św. Mikołaja.

            /Co do ołtarzy: przed 1728 powstały IV, a przed 1748 w kaplicy V. Były to: 1. św. Wawrzyńca, 2. św. Mikołaja, 3. św. Józefa, 4. Matki Bożej, 5. w kaplicy z figurą MB./.

            W latach 1885–87, za czasów proboszcza ks. Ignacego Sablika, na miejscu dawnego zbudowano nowy kościół według planów Aleksandra Gebauera z 1882 r. Poprzedni, drewniany, pochodził z 1531 r. Świątynią konsekrował bp Jan Puzyna 27 VIII 1898 roku.

            W Grojcu istniała murowana kaplica MB, gdzie około 1864–1903 odprawiano kilka razy do roku Mszę św./ w latach 1890–1926 elenchusy notują, że 10 razy do roku, w 1938 zaznaczono, że kaplica ma przywilej celebrowania/. 

 

7. Życie religijne

           

            Świadectwem podstawowym życia religijnego w jego zasadniczych przejawach jest istnienie parafii jako ośrodka praktyk religijnych. Tu chodzi nie o to co powszechne, lecz co specjalne: kult świętych i jego uzewnętrznienie, bractwa jako wyraz z odrębności.

            Bractwo Szkaplerza NMP zaprowadzono w parafii za zgodą krakowskich karmelitów bosych/ wpływ Czernej?/  3 maja 1702 co zatwierdził bp Kazimierz Łubieński 14 stycznia 1704 roku. Uroczysta introdukcja miała miejsce 24 lipca 1704 roku. Bractwo nie posiadało żadnego uposażenia, a więc i własnego kapelana. Promotorem był, jak zwykle w takich wypadkach, proboszcz. Prowadzono księgę wpisów, odbywały się bardziej lub mniej regularne '' schadzki'', braccy odmawiali swoje pacierze, zamawiali suchedniową żałomszę, na procesje nosili własny krzyż przyodziany w ''kapy'' tj. kaptury–wory z wycięciem na oczy, może nawiedzali czasem chorych – taki bowiem był styl bractw w okolicy, i nie tylko, co uwiecznione w owych księgach brackich, tam gdzie się przechowały/ np. w Rybnej– bractwo św. Anny, w Zalasiu– św. Magdaleny, w Nowej Górze– Aniołów Stróżów/.

            Regulskie Bractwo Szkaplerzne upadło w końcu XVIII w. W 1844 roku introdukowano go kanonicznie na nowo.

            W1908 r. założono II Bractwo– Różańcowe.

            Wyrazem najpopularniejszego, jak wszędzie, kultu Maryjnego były obydwa bractwa, a także materialne wyrazy czci uwiecznione w inwentarzach kościelnych. W 1728 r. obraz Matki Bożej Szkaplerznej przybrany był w srebrną sukienkę i koronę. Św. Józef miał tylko sandały i promyki z tego metalu. Natomiast główny patron kościoła św. Wawrzyńca jeszcze w 1748 roku ''chodził'' w drewnianej dalmatyce posrebrzanej tylko, podobnie jak św. Józef/ sukienka ze złoconego drewna/. Nitki korali zawieszano również na obrazie Matki Bożej. W1783 r. doczekał się i św. Józef korony i 6 nitek korali.

            Kultem otaczano także drewnianą statuę Matki Bożej w kapliczce przybierając ją w płaszcz. O kulcie głównego patrona świadczy jednak podniesienie rangi wizerunku przez odsłanianie go i zasuwanie / 1748/ innym obrazem– św. Jana Nepomucena.

            Na życie religijne parafii wywarł wpływ także pobliski klasztor bernardynów w Alwerni założony w 1627 roku. Przyciągał tam czczony obraz ''Ecce Homo'', a na dobre współżycie proboszczów i klasztoru wskazują wzmianki w księgach matrykalnych, dowodzące doraźnych zastępstw przez zakonników.

 

 

 

8. Z a b y t k i  s z t u ki

                          

            Późnogotycki krucyfiks. W ołtarzu głównym obraz Matki Bożej Szkaplerznej w trybowanej sukience w stylu tzw. Rejencji. Chrzcielnica marmurowa z 1651 r. Trzy krucyfiksy barokowe. Jeden z 1726. Obraz św. Mikołaja z ok. połowy XV wieku, św. Józefa – barokowy. Dwa haftowane ornaty barokowe zapewne z XVIII wieku. 

 

9. Duszpasterze

 

            Parafię Regulice obsługiwał prawie zawsze jeden kapłan. Wikariusz pojawił się, zgodnie z ówczesną praktyką w niezbyt wielkich parafiach, dopiero w wypadku nierezydowania proboszcza. Tak na przykład było w 1783 roku, gdy proboszczem był spowiednik krakowskich klarysek Ks. Wojciech Rubinkowski, którego w Regulicach zastępował wikariusz ks. Wojciech Pawlikowski. Pierwszy wzmiankowany, a działający wikariusz, to ks. Ignacy Chapalski, a po nim w 1681 r. ks. Florian Martwiejski. Wprawdzie już w 1601 r. pleban regulski ks. Marcin Kozubowicz wpisał w konsystorzu tzw. prowizję wikariuszowską/ tytuł święceń/ minorzyście z Ropczyc Marcinowi Lewicowicowi, ale z tego nie wynika, że był to I wikariusz w Regulicach – prowizję bowiem wypisywano niekiedy tylko po to, by ktoś, czyniąc zadość literze prawa, mógł otrzymać święcenia. Niewiele przetrwało poza bardzo niekompletnym zestawem nazwisk plebanów rozrzuconych po aktach wizytacji i najtrudniejszych do odnalezienia wzmianek  w kilkuset tomach akt biskupów i oficjałów. Polecenia powizytacyjne są także dość typowe: regularnie uczyć katechizmu, pisać metryki w dwóch osobnych księgach/1611/, nie zaniedbywać nauczania prawd wiary przed sumą zadając pytania zebranym/1663/, nie popijać i nie zostawiać parafii bez księdza/1748/. Nie licząc częstszych wskazań w rodzaju pobicia dachu gontem czy naprawienia budynków. W tych aktach kontroli wewnętrznej, jakimi były wizytacje, łatwiej by się doliczyć wszystkich inwentarskich czworonogów i statków niż zrekonstruować jakiś zbiorowy czy indywidualny portret duszpasterza!

           

       A oto poczet ''odnalezionych'' proboszczów Regulic:

 

–                    1325–27          Jan

–                    1524                Jan Cieśliński

–                    1524                Piotr z Kołaczyc

–                    1529                Feliks z Kleparza

–                    1590                Jan Boguszek

–                    1595                Marcin Komborius

–                    1601                Jan Domaniowski – zmarł w czasie zarazy

–                    1601–17          Marcin Kozubowicz z Rudna /par.Tenczynek/

–                    1627–42          Marcin Grelovius

–                    1642–63          Wojciech Rejczyński

–                    1702                Andrzej Pieszkowicz, fundator bractwa Szkapl.

–                    1703                Siemiradzki

–                    1708–17          Maciej Brąglewicz, pozostawił dużą bibliotekę – 58 książek.

–                    1717–37          Marcin Kupiszewski

–                    1737–57          Michał Bogdali

–                    1757                Ignacy Kadłubski

–                    1780–83          Wojciech Rubinkowski

–                    1814–36          Jan Drobich /ur. 1769, święc. 1792, +14 I 1836/

–                    1836–44          Józef Lelitkowski /ur. 1805, święc.1830/

–                    1844–63          Marcin Podgórski / ur. 1811, święc. 1835/

–                    1864–78          Feliks Sędzikowski / ur. 1810, święc. 1844/

–                    1879                Marceli Chmielewski

–                    1880–1903      Ignacy Sablik / ur. 1848 w Kozach/

–                    1904                Franciszek Prezentkiewicz / ur. 1870, święc. 1919 w Wadowicach/

–                    1908–49/ 507/ Wojciech Sidziński / ur. 1870 w Sidzinie k. Skawiny święc.1896/

–                    1950                Ludwik Łącki / ur. 1914 w Krzyszkowicach, święc. 1938

                

 

 Wykorzystane materiały

           

            A. Źródła

            I. Długosz: Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, T. 2 Cracoviaer 1864.

Księga dochodów beneficjów diecezji krakowskiej / tzw. Liber retaxationum/. Wyd. Z. Leszczyńska– Skrętowa, Wrocław 1968.

Monumenta Polonia–e Va–ticana, T. I–2: Acta camerae apostolicae 1207–1374. Ed. I. Ptaśnik. Cracoviae 1913.

 

            B. Źródła rękopiśmienne 

            I. Arch. Kurii Metrop. w Krakowie

a/ Akta wizytacji– AVC ap 17, k. 124v–126= 1590; AV 4, k29, 54v= 1601; AVC ap 20, s. 11–12= 1602; AVC ap 31, k. 24v=1611; AVCap 33, k. 24–25= 1617; AVCa p 45, s. 58–60= 1644; AV s, k. 57v–58v= 1663; AV 23, s. 260–264= 1728; AV 30, s. 185–191= 1748;  AV 55, s. 541– 48= 1783.

b/ Akta biskupów, administratorów i oficjałów – Epp 14, k. 2; k. 48v; AAdm 9, s. 128; 14, s. 324; Aoff 121, s. 1595; 113, s. 223; 129, s. 56.

2. Arch. Prarf. w Regulicach – Libri: baptisatorum od 1721, defunctorum od 1738; / Inwentarze parafii w Regulicach 1614–1748

 

            C. Opracowania

Elenchusy diec. krakowskiej od roku 1810.

Katalog zabytków sztuki,  T. I, Woj. Krak., z. 4 Pow. Chrzanowsk.

Z. Pięta: Źródła rękopiśmienne do dziejów polskich klarysek w czasach stanisławowskich 1764–95. Arch. Bibl.Muz. kość., T. 29: 1974 s. 272–279

S. Polaczek: Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskim. Monografia historyczna. Kraków 1914.

K. Rymut,: Nazwy miejscowe północnej części dawnego województwa krakowskiego. Wrocław 1968.

W. Smoczyński: Kartka z dziejów Tenczyna. Kraków 1888.

E.H.Wychawski: Alwernia, Dzieje klasztoru OO. Bernardynów, Kraków 1957.